Nizâ’-ı ilm ü dîn : İslâm ve ulûm - Ahmed Midhat Efendi; Alper, Mustafa; Çiçekler, Mustafa (Ankara : Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları (TÜBA), 2022)
Dizin : 745-758 sayfa
Arka kapak yazısı : "XIX. yüzyılda pozitivizmin Osmanlı coğrafyasındaki yansımaları, Batı’da olduğu gibi Aydınlanma Çağı ve Sanayi Devrimi’nin tarihsel bir devamı şeklinde kendini göstermemiştir. Medeniyetçe geri kalmışlığı, bilimsel zihniyete sahip olamamaya bağlayan Osmanlı aydınlarının bir kısmı Osmanlı Devlet sisteminin merkezinde yer alan dini, pozitivizmin etkisiyle temkinli ve bilinçli bir şekilde tartışmaya başlamış- lardır. Tarihi süreçten kopmadan kendini yenilemeyi öngören Avusturya ve Alman düşüncesinin de etkili olduğu bazı Osmanlı aydınları ise Hristiyanlığın yozlaşmasını, Bau entelektüelinin dine yönelik eleştirilerinin gerçek sebebi olarak görmüş ve bu yozlaşmayı tarihsel bakımdan göstermeye çalışmışlar, Osmanlının geri kalmışlığının İslam’ın esas hükümlerinden uzaklaşmak olduğu sonucuna varmışlardır. 1874’te kaleme alınan Niza-1 İlm ü Din yani "Bilim ve Dinin Çatışması" adlı eser bilim tarihinin nasıl bir seyir takip ettiğini medeniyetler üzerinden anlatan Batılı pozitivist bir aydın Draper ile Osmanlı Devleti’nin İslam Medeniyeti’nin önemli bir parçası olduğunun bilincindeki Ahmed Midhat Efendi’nin bilim ve dine yakla- şımlarını ortaya koyması bakımından oldukça ilgi çekicidir. Ayrıca eser; din, bilim, medeniyet meselelerine yaklaşımı, Osmanlı İslam dünyasının Batı ve Hristiyan dünyasını zihninde nasıl tasavvur ettiğini göstermesi ve İbn Rüşd’den günümüze köklü bir geleneğin yeni fikir tartışmalarına yaklaşımını ortaya koyması bakımından faydalıdır. Eserde Ahmed Midhat’ın, bu eleştirilere fikren zayıf ancak tarihi gerçekler üzerinden kuvvetli bir şekilde cevap vermeye çalıştığı görülür. Eser vasıtasıyla Os- manlı toplumu Batı’dan ve Batıdaki felsefi ve dini tartışmalardan haberdar olmuştur."
Kaynakça : 711-741 sayfa
Keywords: İslam ve bilim; Islam and science; Din ve bilim; Religion and science